a X Muza przemówiła...
Skonfrontujemy kinematografię czasów wojny, filmy powstałe w różnych krajach, w różnych nastrojach,
w odmiennych celach.
METAFORA
Wieczorni goście, reż. Marcel Carne, Francja 1942
Poniedziałek 7 września, godz. 21:00
Zrealizowany w środku nocy okupacyjnej, film ten jest dziełem o niezwykłej sile piękna i nieprzemijających wartościach szlachetnego przesłania: zwycięstwa dobra nad złem. Odbierany - w chwili powstania - jako metaforyczna wizja oporu przeciw siłom hitlerowskiego terroru, jest w istocie ponadczasowym poematem o potędze ludzkich uczuć. Dwaj wielcy przedstawiciele realizmu poetyckiego - Prévert i Carné - zrealizowali dzieło wierne swym założeniom, choć odwołujące się w swej stylistyce do realiów średniowiecznej ballady. Wspaniały Jules Berry - najlepszy diabeł w historii filmu - stworzył tu prawdziwie mistrzowską kreację, której blasku czas nie zdołał - choćby w najmniejszym stopniu - przyćmić.
AMERYKAŃSKA PROPAGANDA – FRANK CAPRA
Preludium wojny, reż. Frank Capra, USA 1943
Wtorek 8 września, godz. 21:30
Frank Capra był twórcą serii filmów propagandowych „Dlaczego walczymy”, które powstały z pomysłu generała Georga C. Marshalla. Seria ta miała przekonać amerykańskich żołnierzy o konieczności włączenia się do działań wojennych wbrew silnym tendencjom izolacjonistycznym. Pierwszy film z serii: „Preludium wojny” dotyczył rodzących się systemów totalitarnych w państwach osi.
ERNST LUBITCH
Być albo nie być, reż. Ernst Lubitch, USA 1942
Środa 9 września, godz. 19:30
„Czy z Adolfa Hitlera można się śmiać? Czy wolno nam to robić? Odpowiedzi na to pytanie możemy szukać w historii kina. Wszystko zaczęło się jeszcze w czasie, gdy niemieckie wojska szalały na okupowanych terenach i dymiły krematoria Auschwitz. Trzeba się było śmiać z Hitlera, żeby móc odnieść nad nim zwycięstwo. Odwaga i wściekłość alianckich żołnierzy brała się m.in. z wyniesionej z kina umiejętności śmiania się z „Fuehrera”, któremu dołożył Daffy Duck, a samochwalczy Donald, nasza ulubiona drobnomieszczańska kaczka, bezlitośnie parodiował w „The Fuehrers Face”. Co Charles Chaplin jako Hynkel wyprawiał pod Austerlitz w „Dyktatorze”. Jak paradował po Pradze w „Być albo nie być” Ernsta Lubitscha. Wszystkie te portrety Hitlera nie miały wiele wspólnego z grozą III Rzeszy. Wtedy ta była jeszcze niewyobrażalna. Nigdy nie śmiano się też z „prawdziwego” Hitlera, tylko z roli, aktorskiego naśladowania. W języku angielskim istnieje na to określenie: „comic relief”. Ulga. Z wizerunku Hitlera trzeba się śmiać, żeby nie oszaleć z rozpaczy. Śmiech jest częścią wyzwolenia. Niestety istnieje wiele różnych rodzajów śmiechu. Również śmiechu z Hitlera.”(„Temat Hitlera zawsze jest aktualny” Georg Sesslen)
CHARLIE CHAPLIN
„...chciałem pokazać, że dyktatorzy są śmieszni...”
Dyktator, reż. Charlie Chaplin, USA 1940
Czwartek 10 września, godz. 19:00 – bilety 5 zł
Chaplin mówił potem, ze gdyby tylko zdawał sobie wtedy sprawę ze skali okrucieństwa Nazistów, nie mógłby żartować z ich morderczej manii. Niektórzy nie wierzą jednak w tę ignorancję Chaplina, mówiąc, że twórca był bardzo dobrze zorientowany w tym, co dzieje się wokół, ale postanowił zrobić swój film mimo wszystko, aby zaatakować nazistowską ideologię.
Produkcja zaczęła się w 1937 roku, kiedy nie wierzono jeszcze w prawdziwe zagrożenie nazizmem. Zupełnie inne nastroje panowały jednak w roku 1940, kiedy film został pokazany. Adolf Hitler zabronił projekcji obrazu na terenie całych Niemiec i we wszystkich okupowanych państwach. Ciekawość jednak zwyciężyła – sam dyktator obejrzał film dwa razy. Niestety jego reakcja nie została zarejestrowana. Chaplin mówił potem, że dałby wszystko, żeby wiedzieć, co Hitler sądził o filmie.
Choć obraz był zakazany we wszystkich okupowanych państwach, niemiecka publiczność miała szansę go zobaczyć podczas jednej projekcji. Na Bałkanach przemycono kopię do wojskowego kina. Ktoś podmienił taśmę z komediową operą i wyświetlił film Chaplina. Niemieccy żołnierze mieli zatem szansę cieszyć się obrazem, dopóki nie zdali sobie sprawy z tego, co oglądali. Część wyszła z kina, inni, jak później zeznawano, strzelali do ekranu.
Produkcja zaczęła się w 1937 roku, kiedy nie wierzono jeszcze w prawdziwe zagrożenie nazizmem. Zupełnie inne nastroje panowały jednak w roku 1940, kiedy film został pokazany. Adolf Hitler zabronił projekcji obrazu na terenie całych Niemiec i we wszystkich okupowanych państwach. Ciekawość jednak zwyciężyła – sam dyktator obejrzał film dwa razy. Niestety jego reakcja nie została zarejestrowana. Chaplin mówił potem, że dałby wszystko, żeby wiedzieć, co Hitler sądził o filmie.
Choć obraz był zakazany we wszystkich okupowanych państwach, niemiecka publiczność miała szansę go zobaczyć podczas jednej projekcji. Na Bałkanach przemycono kopię do wojskowego kina. Ktoś podmienił taśmę z komediową operą i wyświetlił film Chaplina. Niemieccy żołnierze mieli zatem szansę cieszyć się obrazem, dopóki nie zdali sobie sprawy z tego, co oglądali. Część wyszła z kina, inni, jak później zeznawano, strzelali do ekranu.
OSCARY CZASÓW WOJNY
Casablanca,reż. Michael Curtiz, USA 1942
Piątek 11 września
Trzy Oscary i pięć nominacji, ale przede wszystkim status dzieła kultowego, o którym kręci się filmy i pisze sztuki ("Zagraj to jeszcze raz"), najważniejszy film w dorobku Michaela Curtiza, Humphreya Bogarta i Ingrid Bergman, wreszcie - najbardziej znany film wszech czasów, od lat przodujący na listach najpopularniejszych i najlepszych filmów świata. Oto bilans "Casablanki" - melodramatu, bez którego trudno wyobrazić sobie dzisiejsze kino.
Rick prowadzi nocny lokal w Casablance, znajdującej się pod rządami petainowskiej Francji. Nagle w jego restauracji zjawia się Ilsa, dawna kochanka, z którą stracił kontakt w czerwcu 1940 roku, kiedy hitlerowcy zbliżali się do Paryża. Ilsa szuka jednak nie wspomnienia dawnej miłości, ale pomocy w uzyskaniu fałszywego paszportu dla swego męża, Victora Laszlo, bojownika ruchu oporu. Obydwoje kochankowie czują, że uczucie między nimi nie wygasło. Rick staje przed nieoczekiwaną szansą - może odzyskać Ilsę w zamian za paszport dla Victora, może też wydać rywala poszukującym go Niemcom. Dokonuje jednak innego wyboru.
Rick prowadzi nocny lokal w Casablance, znajdującej się pod rządami petainowskiej Francji. Nagle w jego restauracji zjawia się Ilsa, dawna kochanka, z którą stracił kontakt w czerwcu 1940 roku, kiedy hitlerowcy zbliżali się do Paryża. Ilsa szuka jednak nie wspomnienia dawnej miłości, ale pomocy w uzyskaniu fałszywego paszportu dla swego męża, Victora Laszlo, bojownika ruchu oporu. Obydwoje kochankowie czują, że uczucie między nimi nie wygasło. Rick staje przed nieoczekiwaną szansą - może odzyskać Ilsę w zamian za paszport dla Victora, może też wydać rywala poszukującym go Niemcom. Dokonuje jednak innego wyboru.
Przeminęło z wiatrem, reż. Victor Flemming,
USA 1939 Sobota 12 września Kiedy w grudniu 1939 roku w Atlancie odbyła się premiera "Przeminęło z wiatrem", burmistrz wezwał mieszkańców do przebrania się w stroje z epoki i rezygnacji z samochodów na rzecz pojazdów konnych.
Nieśmiertelna opowieść o miłości. Jeden z największych przebojów w dziejach Hollywood, przez lata utrzymujący pozycję najbardziej kasowego filmu w historii kina.
Film zdobył 14 nominacji do Oscara i aż 9 statuetek: za film roku, rolę Vivien Leigh, rolę Hattie McDaniel (pierwszy Oscar dla aktora afro-amerykańskiego), reżyserię, scenariusz, scenografię, montaż, zdjęcia i twórcze wykorzystanie taśmy barwnej. Brak Oscara dla Clarka Gable'a publiczność potraktowała jako nieporozumienie...
USA 1939 Sobota 12 września Kiedy w grudniu 1939 roku w Atlancie odbyła się premiera "Przeminęło z wiatrem", burmistrz wezwał mieszkańców do przebrania się w stroje z epoki i rezygnacji z samochodów na rzecz pojazdów konnych.
Nieśmiertelna opowieść o miłości. Jeden z największych przebojów w dziejach Hollywood, przez lata utrzymujący pozycję najbardziej kasowego filmu w historii kina.
Film zdobył 14 nominacji do Oscara i aż 9 statuetek: za film roku, rolę Vivien Leigh, rolę Hattie McDaniel (pierwszy Oscar dla aktora afro-amerykańskiego), reżyserię, scenariusz, scenografię, montaż, zdjęcia i twórcze wykorzystanie taśmy barwnej. Brak Oscara dla Clarka Gable'a publiczność potraktowała jako nieporozumienie...
Rebeka, reż. Alfred Hitchcock, USA 1940
Niedziela 13 września
Młoda, naiwna kobieta (Joan Fontaine) zostaje żoną bogatego wdowca (Laurence Olivier) i staje się Lady de Winter. Zamieszkują w jego gigantycznej posiadłości. Wkrótce dowiaduje się, jak potężne piętno na mężu i służbie odcisnęła Rebeka - pierwsza żona Maxima. Czy uda jej się uporać z ponurą przeszłością?
TYLKO ŚWINIE SIEDZĄ W KINIE
Cykl: „Tylko świnie siedzą w kinie” czyli niemieckie filmy powstałe w czasie wojny i wyświetlane w kinach, które z polskich zostały przekształcone na niemieckie. Dzisiejsze kino Muza – czyli ówczesne kino Świt przemianowano na Zentral Lichtspiele. Słynne hasło „Tylko świnie siedzą w kinie” towarzyszyło akcji bojkotu kin poddanym niemieckiej propagandzie.
Anuszka, reż. Helmut Kautner, Niemcy 1942
Poniedziałek 14 września
Wiedeń na przełomie XIX i XX wieku. Córka właściciela ziemskiego Anuszka traci posiadłość po śmierci ojca. Jedzie do Wiednia i zwraca się z prośbą o pomoc do Felixa von Hartberga - chirurga, który operował niegdyś jej ojca. Zostaje zatrudniona jako służąca. Na skutek serii głupich przypadków wchodzi w posiadanie złotej zapalniczki i zostaje posądzona o kradzież. W międzyczasie syn chłopki, Jaro, który skrycie kocha Anuszkę, przyjeżdża do Wiednia, żeby udzielić jej pomocy...
Titanic, reż. Herbert Selpin, Niemcy 1943
Wtorek 15 września
Propagandowy film nakręcony podczas II Wojny Światowej. Fikcyjne wydarzenia i bohaterowie są tak przedstawieni na bazie autentycznych wydarzeń, by podkreślić szlachetność narodu niemieckiego i ukazać Brytyjczyków jako ludzi nierozsądnych. Zbudowanie Titanica było ogromnym finansowym przedsięwzięciem, dlatego też właściciel linii White Star, sir Bruce Ismay, chce za wszelką cenę, by podróż liniowca do Nowego Jorku trafiła na pierwsze strony gazet i przeszła do historii jako rekordowy wyczyn w dziejach transatlantyckich podróży. Podejmując się tak postawionego zadania, kapitan statku ignoruje ostrzeżenia o znajdujących się na kursie górach lodowych. Tylko jeden człowiek, niemiecki oficer Petersen, zdaje sobie sprawę z nadciągającego niebezpieczeństwa...
POKAZ PRZEDPREMIEROWY
Dzieci Ireny Sendlerowej, reż. John Kent Harrison,
USA 2009 Czwartek 17 września, godz. 20:30 Historia Ireny Sendler, która przed wojną była pracownikiem opieki społecznej. Gdy powstało getto w Warszawie, niemieckie władze nie zgodziły się, by opieka społeczna docierała do mieszkających tam Żydów. Zezwalano jednak na udzielanie im pomocy medycznej. Sendlerowa przebierała się za pielęgniarkę i razem ze współpracowniczkami nosiła do getta jedzenie, leki i pieniądze. Po ogłoszeniu decyzji o likwidacji getta, wyprowadziła z niego około 2,5 tys. dzieci, ratując im w ten sposób życie.
USA 2009 Czwartek 17 września, godz. 20:30 Historia Ireny Sendler, która przed wojną była pracownikiem opieki społecznej. Gdy powstało getto w Warszawie, niemieckie władze nie zgodziły się, by opieka społeczna docierała do mieszkających tam Żydów. Zezwalano jednak na udzielanie im pomocy medycznej. Sendlerowa przebierała się za pielęgniarkę i razem ze współpracowniczkami nosiła do getta jedzenie, leki i pieniądze. Po ogłoszeniu decyzji o likwidacji getta, wyprowadziła z niego około 2,5 tys. dzieci, ratując im w ten sposób życie.
WŁOSKIE MUZY NIE ZAMILKŁY
Opętanie, reż. Luchino Visconti, Włochy 1943
Piątek 18 września
Gino, młody przystojny włóczęga, zatrzymuje się w przydrożnym zajeździe prowadzonym przez Giovanne. Kobieta jest żoną Bragany, o wiele starszego mężczyzny, za którego wyszła tylko dla pieniędzy. Młodzi zakochują się w sobie, jednak Giovanna odmawia ucieczki z Gino...
Rzym, miasto otwarte, reż. Roberto Rosselini,
Włochy 1945 Sobota 19 września Rozgrywająca się w 1944 roku w stolicy Włoch, opowieść o narodzinach i walce ruchu oporu z niemieckim okupantem. Bohaterami są wywodzący się z różnych środowisk zwykli ludzie, których jednoczy jeden cel, dla którego gotowi są zapłacić najwyższą cenę życia. Film jest uznany za pierwsze klasyczne dzieło neorealizmu i wprowadza charakterystyczne dla tego kierunku motywy fabularno-realizacyjne - naturalizm fabuły, autentyczną scenerię, niezawodowych aktorów i paradokumentalne zdjęcia.
Włochy 1945 Sobota 19 września Rozgrywająca się w 1944 roku w stolicy Włoch, opowieść o narodzinach i walce ruchu oporu z niemieckim okupantem. Bohaterami są wywodzący się z różnych środowisk zwykli ludzie, których jednoczy jeden cel, dla którego gotowi są zapłacić najwyższą cenę życia. Film jest uznany za pierwsze klasyczne dzieło neorealizmu i wprowadza charakterystyczne dla tego kierunku motywy fabularno-realizacyjne - naturalizm fabuły, autentyczną scenerię, niezawodowych aktorów i paradokumentalne zdjęcia.
ZWIĄZEK RADZIECKI
Iwan Groźny, reż. Siergiej Eisenstein, ZSRR 1944
Niedziela 20 września
Mistrzowsko sfilmowana historia życia Iwana Groźnego, pierwszego władcy Wszechrusi, który koronował się na cara. Akcja rozpoczyna się około 1547 roku, kiedy to 17-letni Iwan wstąpił na słynny tron koronacyjny, wykonany z kości słoniowej. Przedstawione są kolejne miłostki porywczego cara, dworskie spiski i intrygi, mające na celu obalenie władcy. W tych kręgach nie można ufać nikomu, nawet najbliżsi przyjaciele mają skrywane własne interesy oraz plany, które osoba Iwana może pokrzyżować. To fascynujący obraz filmowy, przedstawiający wiele twarzy tej samej osoby, ukazujący Iwana - jako człowieka i jako władcę. Stopniowo postępujące zmiany, niekontrolowana porywczość i zawzięta mściwość – oto cechy, które pozwoliły Iwanowi utrzymać się na tronie aż do w 1584 roku. To również cechy, które zapewniły mu przydomek „Groźny”.
Film ilustruje znakomita muzyka Siergieja Prokofiewa.
Z filmem wiąże się niezwykła historia – miał być wielką apologią Stalina i dlatego mimo wojny, wydano ogromne pieniądze na jego realizacje. Eisenstein zaplanował obraz jako wielki trzyczęściowy fresk. Zdołał zrealizować dwie części. Pierwsza została odczytana jako trafna apologia Stalina i jego imperialnych dążeń, co zaowocowało przyznaniem jej szczególnego wyróżnienia - Nagrody Stalinowskiej. W drugiej dopatrzono się niebezpiecznej krytyki w portretowaniu cara i bezwzględnych wykonawców jego woli. Dzieło potępiono, a wobec twórcy zastosowano zakaz pracy za kamerą. Dopiero w 1958 r. (10 lat po śmierci artysty), w następstwie przemian politycznych i potępienia kultu Stalina, drugą część filmu – „Spisek bojarów” – wprowadzono na ekrany.
Film ilustruje znakomita muzyka Siergieja Prokofiewa.
Z filmem wiąże się niezwykła historia – miał być wielką apologią Stalina i dlatego mimo wojny, wydano ogromne pieniądze na jego realizacje. Eisenstein zaplanował obraz jako wielki trzyczęściowy fresk. Zdołał zrealizować dwie części. Pierwsza została odczytana jako trafna apologia Stalina i jego imperialnych dążeń, co zaowocowało przyznaniem jej szczególnego wyróżnienia - Nagrody Stalinowskiej. W drugiej dopatrzono się niebezpiecznej krytyki w portretowaniu cara i bezwzględnych wykonawców jego woli. Dzieło potępiono, a wobec twórcy zastosowano zakaz pracy za kamerą. Dopiero w 1958 r. (10 lat po śmierci artysty), w następstwie przemian politycznych i potępienia kultu Stalina, drugą część filmu – „Spisek bojarów” – wprowadzono na ekrany.
Wielki Przełom, reż. Friedrich Ermler, ZSRR 1944
Poniedziałek 21 września
Dowódcą najbardziej zagrożonego odcinka frontu zostaje mianowany generał Murawjow. Hitlerowcy planują atak który może przerwać linię frontu. Murawjow nie pozwala jednak wzmocnić obrony miasta poprzez ściągnięcie sił rezerwowych. Jednakże wobec zeznań jeńca że atak oddziałów niemieckich nastąpi o 4 rano, godzinę wcześniej rozkazuje wystrzelić w pozycje wroga prawie cały zapas amunicji. Zwycięża "duch ryzyka". Ale czy to uratuje sytuację i powstrzyma oddziały hitlerowskie?
Berlin, reż. Julij Rajzman, ZSRR 1945
Wtorek 22 września
„Największym osiągnięciem gatunku był ‚Berlin’ Julija Rajzmana. To już nie tylko relacja o ostatnich operacjach wojny, która zakończyć się miała w samym ognisku agresji. Nie tylko walki przy Bramie Brandenburskiej, zatknięcie czerwonego sztandaru na gmachu Reistagu i spalony trup Goebbelsa w ogródku Kancelarii Rzeszy. To również próba podsumowania historii hitleryzmu i celów koalicji antyfaszystowskiej.” (Jeży Płażewski, Historia Filmu)
PÓŁNOC EUROPY
Dzień Gniewu, reż. Carl Theodor Dreyer, Dania 1943
Czwartek 17 września, godz. 20:30
Rok 1623, epoka polowań na czarownice i płonących stosów. Gminę protestancką ogarnia obsesja tępienia wszelkiego grzechu - rzeczywistego i urojonego. Anna, druga żona starego pastora, udziela schronienia kobiecie, skazanej za konszachty z diabłem i tą drogą dowiaduje się o okolicznościach własnego zamążpójścia: spalenie na stosie groziło też jej matce, którą uratował pastor dla własnych korzyści.











